Toptancı halinde faaliyet gösteren iki temel meslek grubu vardır: komisyoncu ve tüccar. Aralarındaki fark yalnızca isimlendirme değil; malın mülkiyeti, riskin kimde olduğu ve düzenlenecek belgeler bakımından köklü bir hukuki ayrımdır.
Komisyoncu, malı kendi adına ancak üretici hesabına satar. Mal satılana kadar mülkiyet üreticide kalır. Komisyoncu bu hizmeti karşılığında, satış bedeli üzerinden mevzuatta belirlenen sınırlar içinde komisyon ücreti alır. Fiyat riski üreticiye aittir; mal düşük fiyattan satılırsa bu farkı üretici üstlenir.
Tüccar ise malı satın alır ve kendi hesabına satar. Satın alma anında mülkiyet tüccara geçer. Kâr da zarar da tüccara aittir. Üretici malının bedelini satış sonucundan bağımsız olarak, anlaşılan tutar üzerinden alır.
Bu ayrımın üretici açısından anlamı nettir. Komisyonculuk, piyasanın iyi olduğu dönemlerde üreticiye daha yüksek gelir bırakabilir; ancak fiyat riskini üretici taşır. Tüccara satış ise geliri baştan netleştirir, riski azaltır fakat yüksek fiyat ihtimalinden feragat anlamına gelir. Hangisinin tercih edileceği ürünün cinsine, sezonun seyrine ve üreticinin risk taşıma kapasitesine göre değişir.
Belge düzeni de farklılaşır. Üreticiden mal alımında müstahsil makbuzu düzenlenmesi, satışta fatura kesilmesi ve malın hareketinin sevk irsaliyesiyle belgelenmesi gerekir. Komisyoncunun üreticiye yaptığı hesabın açık, anlaşılır ve belgeli olması, sonradan doğabilecek uyuşmazlıkların büyük bölümünü baştan önler.
Her iki meslek grubu da toptancı halinde faaliyet gösterebilmek için işyeri tahsisi almak, mevzuatın öngördüğü teminatı yatırmak ve Hal Kayıt Sistemi'ne kayıtlı olmak zorundadır. Faaliyet konusunun ruhsatta doğru tanımlanması, denetimlerde sorun yaşanmaması açısından önemlidir.
Bir meslek mensubunun aynı anda hem komisyoncu hem tüccar sıfatıyla çalışması hâlinde, her iki faaliyetin kayıtlarının birbirine karışmaması gerekir. Karışan kayıtlar hem vergisel hem hukuki sorun doğurur.
Komisyon oranları, teminat tutarları ve ruhsat koşulları mevzuatla belirlenir ve değişebilir. Güncel değerler için Ticaret Bakanlığı düzenlemelerini esas alınız.
